استاد محمدرضا لطفی یکی از ستاره های موسیقی ایرانی بود. خیلی ها او را با تار نوازی هایش می شناسند. چرا که نوازنده چیره دست و مدرس حرفه ای ساز تار بود. محمدرضا لطفی سازنده قطعه معروف ایران ای سرای امید هم هست.
محمدرضا لطفی کیست
محمدرضا لطفی (۱۷ دی ۱۳۲۵ – ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳) ردیف دان، موسیقی دان، آهنگساز و نوازندهٔ برجستهٔ تار، سه تار و کمانچه بود. او از چهره های تأثیرگذار موسیقی سنتی ایرانی بود. محمدرضا لطفی با خلق آثاری چون «ایران ای سرای امید»، «کاروان شهید»، «برادر بی قراره» و «عشق داند» بسیار معروف و محبوب شد. استاد لطفی بنیانگذار کانون فرهنگی و هنری چاووش، گروه شیدا و مکتب خانه میرزا عبدالله بود. او در کنار تار و سه تار، کمانچه، دف، نی و سنتور نیز می نواخت و هنرمندان بسیاری را تربیت کرد. لطفی به مدت دو سال ریاست پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران را بر عهده داشت. او تجربه همکاری با خوانندگانی چون تاج اصفهانی، غلامحسین بنان، محمدرضا شجریان و شهرام ناظری را داشت.
از کودکی تا آشنایی با هنر موسیقی
استاد لطفی در یک خانواده فرهنگی بزرگ شد. پدر و مادرش هر دو اهل موسیقی بودند. پس طبیعی بود که او هم به موسیقی گرایش پیدا کند.
تولد در گرگان
محمدرضا لطفی در ۱۷ دی سال ۱۳۲۵ در شهر گرگان به دنیا آمد.
پدر و مادر هنرمند و فرهنگی
پدرش خواننده و مادرش نوازنده تار بود. هم پدر و هم مادر هردو معلم بودند.
تحصیل و زندگی اولیه در گرگان
استاد لطفی در گرگان به دنیا آمده بود. در دوران کودکی هم ساکن گرگان بودند. به همین خاطر استاد تحصیلات ابتدایی اش را در شهر گرگان سپری کرد.
نقل مکان به تهران و شروع تار نوازی
محمدرضا لطفی در آغاز جوانی برای یادگیری ساز تار به تهران آمد. پس از آن ساکن تهران شد. ابتدا در کلاسهای شبانهٔ هنرستان موسیقی نام‌نویسی کرد. سپس به کلاسهای روزانه هم راه یافت. آشنایی استاد لطفی با حسین علیزاده و داریوش طلایی مربوط به همین زمان است.
هنرستان موسیقی
محمدرضا لطفی به مدت پنج سال در کلاسهای آزاد هنرستان موسیقی نزد اشخاصی چون علی اکبر شهنازی و حبیب‌الله صالحی به آموختن موسیقی پرداخت. لطفی در دورهٔ هنرستان به دعوت حسین دهلوی به ارکستر صبا رفت. سال ۱۳۴۳ جایزه نخست موسیقی دانان جوان را کسب کرد.
تحصیلات دانشگاهی محمدرضا لطفی
لطفی پس از راه یابی به دانشگاه، در سال تحصیلی ۱۳۵۲–۱۳۵۳ زیر نظر محمدتقی مسعودیه با رسالهٔ موسیقی آوازی ایران — مکتب اصفهان و تبریز موفق به دریافت مدرک کارشناسی از دانشکده هنرهای زیبای تهران شد.
تدریس موسیقی در دانشکده هنر تهران
بعد از این که درسش تمام شد شروع به تدریس کرد و در سال ۱۳۵۳ به عضویت گروه علمی دانشکده موسیقی درآمد.
مدیر گروه موسیقی دانشگاه هنرهای زیبا
لطفی به مدت یک سال و نیم مدیر گروه موسیقی دانشکده هنرهای زیبا بود و در نهایت از این سمت استعفا داد.
ورود محمدرضا لطفی به رادیو و گروه شیدا
فعالیت رسمی محمدرضا لطفی در رادیو از سال ۱۳۵۰ آغاز شد. او پس از خروج از مرکز حفظ و اشاعه به رادیو رفت و با حمایت هوشنگ ابتهاج جذب این سازمان شد. لطفی تصنیفی که سالها پیش بر روی یکی از شعرهای مولانا ساخته بود را به رادیو پیش هوشنگ ابتهاج برد. این تصنیف با تنظیم جواد معروفی برای ارکستر بزرگ رادیو و خوانندگی مرضیه ضبط شد. پس از ورود لطفی به رادیو، هوشنگ ابتهاج از او درخواست کرد تا گروهی تشکیل دهد و به تولید کارهایی در موسیقی ایرانی بپردازد. اعضای ابتدایی گروه لطفی را خانوادهٔ کامکارها، زیدالله طلوعی، هادی منتظری و درویش رضا منظمی تشکیل داده بودند. این گروه به بازسازی ساخته های گذشتگان پرداخت و به پیشنهاد ابتهاج نامش را شیدا گذاشتند.
کنسرت راست پنجگاه و ورود دف به موسیقی ایرانی
در سال ۱۳۵۴ محمدرضا لطفی در جشنواره موسیقی جشن هنر شیراز به همراه محمدرضا شجریان و ناصر فرهنگ فر به اجرای راست پنجگاه پرداخت. این اجرا بسیار مورد توجه قرار گرفت. دستگاه راست پنجگاه در نزد قدما به عنوان فن آخر شناخته می شد و سالهای زیادی بود که هیچ قطعه ای در این دستگاه اجرا نمی شد. علت عدم اجرا در این دستگاه، سختی زیاد آن بود. چرا که مایه گردانی در راست پنجگاه به مراتب بیشتر انجام می شود. ارشد تهماسبی این اجرا را هنوز هم بهترین محک برای سنجش آثار دیگر هنرمندان در اجرای ساز و آواز می داند. در جشن هنر شیراز که گروه شیدا با خوانندگی محمدرضا شجریان در دستگاه نوا قطعاتی را اجرا کرد، لطفی برای نخستین بار از ساز دف در موسیقی سنتی ایران استفاده کرد که نوازندگی آن را بیژن کامکار بر عهده داشت.
از شیدا تا چاووش
اعضای گروه شیدا در سال ۵۷ در حال آماده شدن برای اجرای کنسرت «به یاد عارف» در مسکو بودند که حوادث ۱۷ شهریور ۵۷ به وقوع پیوست. لطفی با دیدن نیروهای گارد که در محوطه ساختمان رادیو مستقر شده بودند عصبانی شد و اعلام کرد که به نشان اعتراض از رادیو استعفا می دهد. در نهایت با پیشنهاد ابتهاج، تمامی اعضای گروه شیدا با هم استعفا دادند و نامهٔ استعفا با دست‌خط محمدرضا شجریان نوشته شد. پس از استعفا، گروه شیدا به همراه گروه عارف به صورت مستقل به فعالیت خود ادامه دادند. زیرزمین منزل لطفی مکانی بود که این دو گروه در آن جمع می شدند و به اجرا و ضبط سرودهای انقلابی می پرداختند. مدتی بعد با اضافه شدن نوازندگان دیگر، هوشنگ ابتهاج ساختمان سه طبقهٔ بزرگی را در اختیار این گروه قرار داد و با پیشنهاد خودش نام این مرکز را کانون چاووش گذاشت.
آثار کانون چاووش و ویژگی های موسیقایی آن
آثار کانون چاووش باعث تحول و پیشرفت در زمینه موسیقی سنتی ایران شدند. این آثار تأثیر مهمی در سبک و شیوه اجرایی، در نوع رویکرد به یک قطعه موسیقایی به مثابه یک کل، در شیوه رنگ‌آمیزی و صدادهی ارکستر و به ویژه در تلاش برای استفاده از تکنیک چندصدایی‌نویسی در موسیقی سنتی ایرانی گذاشتند. حسین علیزاده می گوید این کارها تجربه ای جدید در موسیقی ایرانی بود که تا پیش از آن سابقه نداشت. لطفی در چاووش ۲ از همان موسیقی دستگاهی و ساز و آوازی با ایجاد تغییرهایی استفاده کرد. او علاوه بر انتخاب اشعاری انقلابی، از ابزار دکلاماسیون در شروع کار بهره برد و با ایجاد تغییراتی در آوازخوانی شجریان، آواز را از اوج شروع کرد. در مجموع ۱۲ آلبوم چاووش منتشر شدند که مجموعه‌های ۲ تا ۸ تحت تأثیر فضای سیاسی آن زمان ایران ساخته شده بودند.
اولین سه تار نوازی رسمی به دست محمدرضا لطفی
محمدرضا لطفی همزمان که به نوازندگی تار مشغول بود، سه‌تار نیز می نواخت. اما نخستین باری که سه تارنوازی لطفی به صورت رسمی شنیده شد سال ۱۳۶۲ همزمان با انتشار آلبوم «به یاد درویش‌خان» بود. انتشار این آلبوم شور و اشتیاق فراوانی را در میان جوانان برای یادگیری سه تار به راه انداخت. ساز سه تار تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ سازی مهجور بود که در طی سالها تنها یک نوازندهٔ مطرح به نوازندگی آن مشغول بود: احمد عبادی. لطفی در نخستین اجرایی که با سه‌تار منتشر کرد، همان روشی را پیش گرفت که پیش از این با تار پیش گرفته بود. او مبنای نوازندگی اش را ردیف قرار داده بود و آن را با نوازندگی مجلسی به شکل به‌هنجاری ترکیب کرد. در سال ۱۳۶۳ بیشتر آموزشگاه ها و مراکز موسیقی به دست ادارهٔ اماکن بسته و پلمپ می‌شدند و لطفی نه می‌توانست کنسرتی اجرا کند و نه آلبومی روانهٔ بازار کند.
هجرت از ایران و بازگشت دوباره به وطن
لطفی در سال ۱۳۶۵ به آمریکا مهاجرا کرد و تا سال ۱۳۸۵ به ایران بازنگشت. در طول این سالها علاوه بر کنسرت های متعدد در سراسر آمریکا، مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا را در واشینگتن دی.سی. بنیان گذاشت و شعبه های دیگر آن را در شهرهای مختلف جهان از جمله پاریس، زوریخ و ژنو بازگشایی کرد. محمدرضا لطفی در سال ۱۳۸۵ به ایران بازگشت. سپس با تربیت شاگردانی در مکتب خانه میرزا عبدالله و ثبت آثاری در مؤسسه آوای شیدا به فعالیت هنری خود ادامه داد. او در این سالها با ساخت و تهیه برنامه های شناخت موسیقی و تاریخ موسیقی و پخش آن‌ها از رادیو فرهنگ گامی دیگر در مسیر آشنا کردن مردم با موسیقی ایرانی برداشت. از خوانندگانی که در طول سالیان فعالیت هنری با او همکاری کرده‌اند می‌توان به عبدالله دوامی، مرضیه، نصرالله ناصح‌پور، محمدرضا شجریان، شهرام ناظری، هنگامه اخوان، صدیق تعریف، زویا ثابت، علیرضا شاه محمدی و محمد معتمدی اشاره کرد.
کتاب سال شیدا و مؤسسه آوای شیدا
از اوایل دههٔ هفتاد کتابی تحت عنوان کتاب سال شیدا به کوشش محمدرضا لطفی چاپ شد. تا دههٔ نود این کتاب وارد بازار کتاب می‌شد و موضوع و مطالب کتاب حاوی مقالات گردآوری شده به قلم موسیقی دان‌های ایرانی و همچنین مقالات ترجمه شده در باب موسیقی بود. محمدرضا لطفی در هر شمارهٔ کتاب مقاله ای پژوهشی از موسیقی ارائه می داد. این کتاب در هر نوبت بعضاً به دست ناشرهای مختلف به چاپ می رسید و طرح جلد کتاب کاری از مرتضی ممیز بود. با بازگشت محمدرضا لطفی به ایران در سال ۱۳۸۵ مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا دوره جدید فعالیت خود را آغاز کرد. سیاست فرهنگی این مؤسسه به وسیله محمدرضا لطفی مدیر هنری و اجرایی طراحی شده و هدف آن تولید موسیقی هنری از هر نوعی بود. به جز آثار لطفی، آوای شیدا تولیدات هنری دیگر هنرمندان را نیز در دستور کار خود داشت.
گروه بانوان شیدا و مکتب خانه میرزا عبدالله
محمدرضا لطفی پس از بازگشت به ایران گروه بانوان شیدا را راه اندازی کرد. کنسرت های زیادی را با این گروه اجرا کردند. برخی از اعضای این گروه عبارت بودند از نازنین بازرگانی، پویا لقایی، کتایون ملک مطیعی، تینا پیرهادی، المیرا نصیری، آزاده شمس، فریما موفقی، هنگامه مشهدی الاصل، ساناز ستارزاده و سپیده مشکی. هنرستان آزاد موسیقی (مکتب‌خانه میرزا عبدالله) موسسه ای آموزشی است که به سرپرستی و زیر نظر محمدرضا لطفی در سال ۱۳۷۲ تشکیل شد. این مکتب خانه به تعلیم ساز و آواز ایرانی با متد تاریخی آن یعنی سینه به سینه (شفاهی) می پردازد. محتوای دروس بر پایهٔ ردیف میرزا عبدالله فراهانی بوده که تحت نام «متن و حاشیه ردیف» شناخته شده است. در کنار آموزش ردیف به پیشرفت فن (تکنیک) نوازندگی هنرجویان با متد برگرفته از ردیف نیز توجه می‌شود.
زندگی شخصی، همسر و فرزند محمدرضا لطفی
لطفی دوران سربازی خود را با سپاه دانش به سنندج رفته بود و در همین زمان با خانوادهٔ کامکار آشنا شد. به واسطهٔ همین آشنایی وی با قشنگ کامکار ازدواج کرد که امید لطفی حاصل این ازدواج است. لطفی و کامکار در سال ۱۳۵۷ از یکدیگر جدا شدند. سرود لطفی فرزند دیگر محمدرضا لطفی است که حاصل ازدواج دوم اوست. لطفی در مورد موسیقی ایرانی معتقد بود که موسیقی ایرانی بدون هنر بداهه می میرد. او در طول زندگی هنری خود همواره بر اهمیت بداهه نوازی و حفظ اصالت موسیقی سنتی ایرانی تأکید داشت. این دیدگاه در آثار و اجراهای او نیز به وضوح قابل مشاهده است.
مرگ محمدرضا لطفی
محمدرضا لطفی صبح روز جمعه ۱۲ اردیبهشت ماه ۱۳۹۳ بر اثر بیماری سرطان پروستات در ۶۷ سالگی در بیمارستان پارس تهران درگذشت. او در «باغ مزار لطفی» واقع در محله سرچشمه گرگان به خاک سپرده شد.
این مطلب توسط همکاران ما در اورجینال استرینگ جمع آوری شده است. ما یکی از اصلی ترین فروشندگان سیم گیتار در ایران هستیم. بهترین برندهای سیم از جمله سیم گیتار ساوارز و سیم گیتار داداریو به صورت اورجینال و با گارانتی توسط وبسایت ما عرضه شده اند.
